Héðinsfjörður er tæplega 6 km langur eyðifjörður nyrst á Tröllaskaga, á milli Hestfjalls að vestan og Hvanndalabyrðu að austan. Fyrir botni fjarðarins er ágætt veiðivatn, Héðinsfjarðarvatn, og er útrennsli úr því um Héðinsfjarðarós út í fjörðinn. Næsta byggð til vesturs er í Siglufirði og voru fyrrum fjölfarnar leiðir þangað úr Héðinsfirði um bæði Hestskarð og Hólsskarð. Til austurs var mest farið um Fossabrekkur til Ólafsfjarðar.
(Miðnætti í Héðinsfirði. Ljósmynd tók Bergþór Morthens. Birt með hans leyfi.
)
Inn af fjarðarbotninum er fagur dalur, 5-6 kílómetra langur. Stórt silungsvatn, 1,7 ferkílómetrar að stærð, prýðir dalinn, 3 metra yfir sjávarmáli. Vestan dalsins er Hestfjall, þar sem DC-3 flugvél Flugfélags Íslands fórst 29. maí 1947 og með henni farþegar og áhöfn, 25 manns.
Það er vatnableikja og mikil sjóbleikja í vatninu, 1-5 pund. Hún gengur í það síðla sumars. Sögur eru til af rebba, sem hefur heimsótt veiðimenn alls óhræddur og sótt sér fisk fyrir lítið.
Mikil veiði var í Héðinsfjarðarvatni meðan að þar var búið, og hefur síðan verið nýtt af landeigendum með veiðiferðum á bátum frá Siglufirði. Með tilkomu Héðinsfjarðarganga hefur nýting landeigenda á veiðinni aukist. Í dag er engum leyft að veiða í vatninu öðrum en landeigendum, og öflug veiðivarsla er við vatnið.
Héðinsfjarðará er orðin mjög vinsæl veiðiá vegna góðrar veiði á stórri sjóbleikju. Áin er leigð út, og hefur mikil eftirspurn verið eftir veiðileyfum hjá leigutaka.
Vegalengdin frá Reykjavík til Ólafsfjarðar er 403 km og frá Reykjavík til Siglufjarðar 386 km um Hvalfjarðargöng.
Annars er þetta byggðarlag umgirt háum reginfjöllum á þrjá vegu, en til norðurs er opið hafið. Er örmjótt eiði milli vatnsins og sjávar, og mun vatnið upphaflega hafa verið sjávarlón.
Síðasti bærinn í Héðinsfirði, Vík, fór í eyði árið 1951. En tveimur árum áður var flutt frá Grundarkoti og Vatnsenda. Árið 1966 var byggt í Vík björgunarskýli Slysavarnarfélagsins, en það var selt og er nú sumarhús. Snjóflóðahætta er þarna mikil og hafa orðið af þeim sökum mörg banaslys og mikið fjártjón.
——————————–
Inn af vatninu eru allmiklar engjasléttur; svo er einnig um neðanverðar hlíðar, að þar er vel gróið . . . með finnungsbollum, lynghjöllum og burknastóðum í lautum. Lítils háttar kjarrleifar eru í dalnum vestanverðum. – Fjöllin eru . . . hvassbrýndar hyrnur, með hömrum og skriðum, en örmjóar eggjar og hryggir yfir til næstu dala . . . Hvarvettna rísa upp örmjóir klettahryggir, og standa upp úr þeim hvassar hamrastrýtur og hyrnur, en undir klettaveggjum dalskálanna sést í hjarnfannir, og dalirnir eru tilsýndar sem dökkar gjár milli hamraveggjanna. (s. 188-189)
Í Héðinsfirði voru á síðustu öld og fram á þessa venjulega fimm býli í byggð. Sagnir eru um að þau hafi áður verið fleiri en hinsvegar var Héðinsfjörður oft í eyði á liðnum öldum. Þessi byggð hafði margt til síns ágætis á meðan búið var þar á forna vísu. Þar er gróðursæld og landgæði mikil og ýmis hlunnindi önnur til lands og sjávar. En þarna er fræg snjóakista og mjög erfiðar samgöngur á landi og sjó. Séra Jón Sveinsson segir í lýsingu sinni á Hvanneyrarprestakalli um miðja 19. öld:
Í Héðinsfirði er Vík helzta jörðin. Þó er þar mótak lítið og torfrista ill, en lengi hafa þar efnabændur verið, er þar landrými mikið, landkostir góðir og heyskapur nokkur, samt afli góður af sjó . . . við bæ þennan er og lending og þó allill vegna utanbrims og stórgrýtis . . . og silungsveiði til muna úr stöðuvatni því, er Héðinsfjarðarvatn er kallað og er rétt fyrir innan fjarðarbotninn, ofan við sandrif eða malarkamb, er Víkursandur heitir. Undir Vík liggja og Innidrápsvogar inn með Hestfjalli handan Héðinsfjarðar, er þar kópaveiði á vorum, hún er og rekajörð góð. (s. 42-43)
Síðasti bærinn í Héðinsfirði, Vík, fór í eyði árið 1951. Flestar hinna jarðanna í firðinum voru þá fyrir löngu í auðn farnar. Nú er í Vík björgunarskýli Slysavarnarfélagsins, byggt árið 1966. Snjóflóðahætta er þarna mikil og hafa orðið af þeim sökum mörg banaslys og mikið fjártjón.
Vestan Víkurbyrðu (806 m) er Víkurdalur. Eftir honum rennur lítil á sem kölluð er Víkurá. Vestan dalsins er hár fjallstindur, Víkurhyrna (822 m). Gengur það fjall fast að horni fjarðarins allbratt og heita þar Víkurkleifar. Fram undan Víkurdal er framhlaup allt í sjó fram sem heitir Víkurhólar. Þar norður af er Víkurströnd.
Úr Víkurdal er hægt að fara um Rauðsskarð yfir í Ólafsfjörð. Er þá komið niður í Árdal. Þar er einnig annað skarð sem einnig er fært og heitir Loftsskarð. Milli þessara skarða er Rauðsskarðshnjúkur (734 m).
Næsti bær fyrir innan Vík var Vatnsendi sem stóð við suðurenda hins mikla stöðuvatns. Í fjallinu ofan bæjarins eru Vatnsendahnjúkar og á milli þeirra Vatnsendaskál. Úr henni er gönguleið til Ólafsfjarðar. Innsti bærinn að austan í Héðinsfirði hét Möðruvellir og skammt þaðan, nokkru utar, Grundarkot. Í fjöllunum upp af Möðruvöllum er allhár hnjúkur sem kenndur er við bæinn og heitir Möðruvallahnjúkur (648 m). Þar inn frá fjallinu er Möðruvallarháls. Yfir hann er aðalvegaslóðin til Ólafsfjarðar. Norðan Möðruvallahnjúks er Möðruvallaskál. Þar er skarð í fjallið austan hennar og er þar einnig gönguleið til Ólafsfjarðar, kölluð Fossabrekkuleið.
Býlið Ámá var innst í Héðinsfirði að vestan. Vesturhlíð dalsins mestöll tilheyrir þessari jörð. Fyrir dalbotni Héðinsfjarðar rís Ámárhyrna (618 m). Austan hennar er Sandskarð. Þar var farið yfir í Skeggjabrekkudal í Ólafsfirði. Vestan Ámárhyrnu er Ámárdalur og vestur úr honum er Hólsskarð, í 630 m hæð. Um það er brött og grýtt leið til Siglufjarðar en þó fær með hesta. Hagalönd eru mikil og góð, og góðar engjar innst í Ámárdalnum og við hlíðarrætur.
Á fjórtándu öld eignaðist Hólastóll mikil ítök í Héðinsfirði. Árið 1388 voru reknir þangað 70 gamlir uxar, en yngri uxar, margar kvígur og griðungar á Lágheiði, samkvæmt reikningum Hólastaðar sem prentaðir eru í Fornbréfasafni. Í minnisgrein frá 1572-74 í bréfabók Guðbrands biskups Þorlákssonar er upptalning á nautum sem rekin voru á afrétt. Er þar sagt að 20 naut hafi verið rekin í Héðinsfjörð. Þá átti biskupsstóllinn 135 naut. Þetta hefur verið til mikilla óþæginda fyrir það fólk sem þá hefur búið á innstu bæjunum og trúlega hafa einhverjir haft beyg af þessari hjörð sem gat orðið óþægileg ef um mannýga uxa og griðunga var að ræða.
Í fjallinu norðan Ámárdals eru skálar nokkrar og heita þær Beinaskál, Folaldaskál og Fýluskálar. Þar norðan við er Hestskarð. Um það er stutt leið til Siglufjarðar og var tíðfarin. Þetta er brattur vegur og þar er snjóflóðahætta, svo sem víða annars staðar þar sem leiðir liggja milli fjallahnjúka og um brattar fjallahlíðar. Eru sagnir um mörg dauðsföll á þessum fjallaslóðum og úr firðinum af völdum slíkra náttúruhamfara.
Vestan við sjálfan Héðinsfjörð er Hestfjall. Það er flugbratt og skriður í sjó niður og klettarið. Sumstaðar eru þó gróðurtorfur sem sauðfé sækir í. Er oft mjög örðugt að ná því og þurft hefur að skjóta kindur sem komist hafa í bjargarþrot og ekki verið hægt að ná þaðan. Austan í Hestfjalli, skammt norðan Hestskarðs, en upp frá norðvesturhorni Héðinsfjarðarvatns er gildrag allt ofan úr háfjalli nefnt Góðagjá. Þarna er leið yfir fjallið í botn Reyðarárdals, nú Nesdals, vestan við fjallið.
Austan í Hestfjalli, norðarlega, varð hörmulegt flugslys vorið 1947 þegar vél í áætlunarflugi frá Reykjavík til Akureyrar rakst á fjallið í svarta þoku. Slysið varð í svokölluðum Vogatorfum en það er eiginlega eini staðurinn þarna í fjallinu þar sem flugvélarflakið gat stöðvast. Annarsstaðar er víðast hvar þverhnípi, hömrótt með skriðum. Þarna fórust alls 25 manns, fjögurra manna áhöfn og tuttugu og einn farþegi.
Heimildir: Steindór Steindórsson ,Lýsing Eyjafjarðar. Þorsteinn Jóhannesson, landeigandi í Héðinsfirði.
